Witaj! Rejestracja

Epoki w skrócie


ANTYK

"Mitologia" Jan Parandowski
źródło archetypów, mitolog. kosmogonia to ciąg zbrodni, walka o władzę, wojny, prawo siły, chaos
"Iliada" i "Odyseja" Homera - eposy
spory uczonych: pluraliści i unitaryści
"Antygona" Sofokles (dramat)
tragiczny konflikt jednostki.
korzenie dramatu antycznego - narodziny tragedii (dytyramb)
budowa tragedii antycznej, rola chóru
"Rzecz to piękna" Tyrteusz (poezja tyrtejska)
Filozofia Horacego- eklektyczna:
EPIKUREIZM ( poszukiwanie szczęścia, brak cierpienia) i STOICYZM (Zenon z Kition- równowaga emocji)
Motywy pieśni Horacego:
"exogi monumentum", "non omnis moriar", zasada poprzestawania na małym, "carpe diem"
"Poetyka" Arystoteles
"Biblia"- (I Wulgata)
• poszukiwanie sensu w cierpieniu- ks. Hioba
• rozważania nad sensem ludzkiego życia- ks. Koheleta "marność nad marnościami"
• chrześcijańska miłość- "Kazanie na górze", "Hymn św. Pawła o miłości", "Przypowieść o miłosiernym samarytaninie"
• wizje apokalipsy- "Apokalipsa wg św. Jana"
Aluzja literacka to "Piosenka o końcu świata" Czesław Miłosz

ŚREDNIOWIECZE - media temporo

Ideologia - TEOCENTRYZM, "memento mori", "prochem jesteś, w proch się obrócisz"
UNIWERSALIZM, MISTYCYZM,
Nurt sakralny (przewaga) nurt świecki

Hymny: "Salve Regina" i "Bogucica" poezja miłosna
HAGIOGRAFIA-żywoty świętych eposy rycerskie
Formy dramaturgiczne: historiografia: roczniki, kroniki
Misterium, moralitet, exemplum, apokryf wiersze obyczajowe "O zachowaniu się przy stole"

FILOZOFIA:
Augustynizm (f. Dramatyczna, dualizm)
Tomizm (Tomasz z Akwinu- f. Harmonijna, drabina bytów)
Franciszkanizm (Franciszek z Asyżu- f. ubóstwa i miłości przyrody) "Kwiatki św. Franciszka z Asyżu"
Zabytki j. Polskiego
"Pieśń o Rolandzie" chansones de geste"- pieśni o czynach
epika rycerska
Roland- rycerz wiary, WZÓR IDEALNEGO RYCERZA Bóg-honor-ojczyzna , "ars moriendi"
Karol Wielki- WZÓR IDEALNEGO WŁADCY
"Tristan i Izolda" - topos kochanków, wywyższenie kobiety, motyw tzw. "donna angelikata" (pani anielska)
miłość z przeszkodami, wystawiana na próbę, nierozłączna, daje początek miłości romantycznej
edukacja średniowiecznego rycerza
"Bogurodzica" - pieśń maryjna, zabytek, archaizacja,
"Kronika polska" Galla Anonima, kronika, Bolesław Chrobry- IDEALNY WŁADCA
"Legenda o św. Aleksym" - pokora, rezygnacja z dóbr doczesnych, asceza

kontynuacja literacka to: "Opowieść małżonki św. Aleksego" K. Iłłakiewiczówna, "Święty Szymon Słupnik" S. Grochowiak
"Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią" - spojrzenie na śmierć, taniec śmierci- DANCE MACABRE
"WIelki testament" Francois Villon -
"O zachowaniu się przy stole" (Wiersz o chebowym stole) Słota; pochwała stołu, przekleństwo na gburów,
"Satyra na leniwych chłopów" Słota; motyw pani anielskiej, cześć dla białogłowy, wykład zasad SAVOIR VIVRE
"Boska komedia" Dante Aligheri; wędrówka Dantego przez zaświaty: Piekło, Czyściec i Raj. Naturalistyczny opis, dantyjskie sceny, straszne, pełne grozy, przerażające, napawające obrzydzeniem
"Żale Matki Bożej pod krzyżem" (Lament Świętokrzyski); Stabat Mater Dolorosa opłakuje syna pod krzyżem; ludzki wymiar cierpienia.

RENESANS (odrodzenie)

Humanizm, reformacja, antropocentryzm, "Nic co ludzkie..." Terencjusz; "Świat- piękno- sława"
DOMINACJA ROZUMU NAD UCZUCIEM
Twórcy europejscy:
"Dekameron" Giovanni Boccaccio; zbiór 100 nowel opowiadanych przez ukrywające się towarzystwo przed szalejącą w mieście zarazą; zastosowanie "motywu sokoła"
"Gargantua i Pantagruel" Francois Rabelais- literatura karnawałowa- świat na opak
"Pochwała głupoty" Erazm z Rotterdamu
"Książę" Nicollo Machiagelli; IDEAŁ WŁADCY RZĄDZĄCEGO W MYŚL DWUZNACZNEJ ETYCZNIE ZASADY: "cel uświęca środki"
"Sonety do Laury" Francesco Petrarca; miłość poddana dogłębnej analizie, istota natury miłości
"Płynę nie wiedząc już sam czego pragnę"
" Próby" Montaigne (esej); luźne rozmyślania, refleksje,
"O poprawie Rzeczypospolitej" Andrzej Frycz Modrzewski (publicystyka); 5 ksiąg: prawo (nierówność), państwo (prywata), religia (nietolerancja), szkoła (nieuctwo, niski poziom), moralność (niezgoda, kłótnie, wojny).
" Kazania sejmowe " ("Kazanie wtóre o miłości do ojczyzny") Piotr Skarga; 8 kazań, alegoria Ojczyzny- Matki, i Ojczyzny- tonącego okrętu; "Sześć polskich chorób": Chciwość, niezgoda, utrata wiary, osłabienie władzy królewskiej, prawodawstwo (korupcja), brak miłości chrześcijańskiej.
"Dworzanin polski" Łukasz Górnicki- WZORZEC OSOBOWY DWORZANINA
"Żywot człowieka poćciwego" Mikołaj Rej; (renesansowa pareneza); WZÓR OSOBOWY SZLACHCICA- ZIEMIANINA
istota szlachectwa (nie herb i pieczęci, lecz wewn. cechy i przymioty moralne); "Rok na cztery części podzielon" życie w harmonii z naturą. Wieś wyidealizowana
"Krótka rozprawa między trzema osobami, Panem, Wójtem i Plebanem" M. Rej; wierszowana forma, krytyka poszczególnych stanów
• JAN KOCHANOWSKI:
"Fraszki" (Na dom w Czarnolesie, O żywocie ludzkim, Do gór i lasów, Ku muzom, O kaznodziei, Na lipę)
"Pieśni"; "Pieśń V" (O spustoszeniu Podola przez Tatarów w 1575); liryka apelu, napaść na Podole to hańba i plama na honorze, zgubiła prywata szlachty, echa tyrtejskie, "Skujmy talerze na talery..."
Inne pieśni: afirmacja życia, Fortuna, f. Stoicka: "A nigdy nie zabłądzi, kto tak umysł narządzi, jakoby umiał szczęście i nieszczęście znosić"; "carpe diem",
"Pieśń o cnocie" "A jeśli komu droga otwarta do nieba, tym co służą ojczyźnie". Cnota- najwyższa wartość.
"Czego chcesz od nas, Panie..." (hymn- do Boga) Wyniesienie stwórcy, idealnego reżysera, mistrza, który stworzył ogromny, piękny i bezpieczny świat.
"Pieśń świętojańska o Sobótce" (sielanka); wieś wyidealizowana, opiewanie uroków "wsi spokojnej, wsi wesołej", harmonia z przyrodą
"Psałterz Dawidów" parafraza "księgi psalmów"; Bóg nie jest wyrachowanym intelektualistą, człowiek grzeszny może liczyć na przebaczenie.
"Odprawa posłów greckich" (pierwsza polska tragedia, na wzór antycznej); "Wy, którzy pospolitą rzeczą władacie...", odpowiiedzialność rządzących, krytyka prywaty (przykł porywczy Aleksander, a rozważny Antenor) Antenor to wzór obywatelskiej postawy, TROJA TO METAFORA XVI W. RZECZYPOSPOLITEJ.
"Treny" wyraz światopoglądowego kryzysu renesansowego poety; to studium ojcowskiego bólu
Aluzja literacka- "Urszula Kochanowska" Bolesław Leśmian; odwrócony topos nieba.
"Sonet IV" i "Sonet V" (O nietrwałej miłości rzeczy świata tego) Mikołaj Sęp Szarzyński; zapowiedź baroku; dualizm świata, szatan nieustannie kusi do grzechu, życie to bój z przeciwnościami i pokusami tego świata;
"Żeńcy" Szymon Szymonowic; wieś to ciężka praca, konflikty m panem a chłopem; pan jest bezlitosny i brutalny dla chłopa, wieś uosabiana z ciężką, katorżniczą pracą,
"Makbet" Wiliam Szekspir; (złamanie klasycznej jedności, sceny zbiorowe, brak chóru, postaci z ludu) to studium zbrodni; przestroga przed żądzą władzy, zbyt wygórowaną ambicją, Zło rodzi zło i prowadzi człowieka do samozniszczenia.

BAROK
Konceptyzm (zaskakujący pomysł);
Nurt dworski nurt sarmacki
Jan Andrzej Morsztyn Wacław Potocki (wzór szlachcica-patrioty)
Daniel Naborowski Jan Chryzostom Pasek (dwojakie oblicze polskiego sarmatyzmu)

"Do trupa" J. A. Morsztyn (sonet); wiersz o miłości, zakochany = trup
"Niestatek" Morsztyn; zaskakująca pointa, żart poetycki,
"Marność" D. Naborowski, motywy vanitatywne, marność świata ziemskiego, materialnego
"Krótkość żywota" D. Naborowski; przemijalność życia ludzkiego
"Do Anny" D. Naborowski; motyw przemijania, trwałość miłości do Anny
"Nierządem Polska stoi" Wacław Potocki; rachunek narodowego sumienia, zmienne prawo, podporządkowane prywacie, niesprawiedliwe,
"Pospolite ruszenie" W. Potocki
"Zbytki polskie" Potocki
"Wojna chocimska" W. Potocki (transakcja); ukazanie chwalebnych czynów, próba rozbudzenia narodowego ducha,
SARMATYZM
"Pamiętniki" J. Chryzostoma Paska; żywot Paska (ognisty temperament, wybuchowość, skłonność do pojedynkowania się, chciwość, skłonność do zabaw i pijaństwa)
"Cyd" Piotr Corneille (tragedia); konflikt miłości i honoru- tragiczny, Rodryg i Chimena, honor jako najwyższa wartość, bohaterowie kierują się rozumem,
"Listy do Marysieńki" Jan III Sobieski -epistolograf
"Skąpiec" Molier (komedia charakterów); Odmalowanie przywar ma wpłynąć na poprawę, skąpstwo Harpagona jest wynaturzone, miłość do pieniądza

OŚWIECENIE
Filozofowie:
Rene Deskartes (Kartezjusz) -RACJONALIZM
Franciszek Bacon- twórca EMPIRYZMU
John Locke- twórca teorii "tabela rasa"; EMPIRYZM
Immanuel Kant- KRYTYCYZM- sceptycyzm wobec dogmatów religijnych
LIBERTYNIZM (wolnomyślicielstwo)-sceptycyzm w sprawach religijnych
UTYLITARYZM- pożytek jednostki lub społeczeństwa ma stanowić najwyższy cel.
SENSUALIZM- poznanie świata za pomocą zmysłów
• Encyklopedyści europejscy:
"Kandyd" Wolter (powiastka filozoficzna), poddanie rewzji f. Reibnitza: "Żyjemy na najlepszym z najlepszych światów"
"Nowa Heloiza" Jean Jacques Roussau- twórca sentymentalizmu; opozycja kultura- natura.
"Kubuś fatalista i jego pan" Denis Diderot; teoria fatalizmu, człowiek żyje według z góry napisanego scenariusza, nie kieruje swoim życiem,
• REDUTY OŚWIECENIA
Stanisław Konarski "O skutecznym rad sposobie" Collegium Nobilium
Biblioteka Załuskich
"Monitor" (Krasicki, Konarski, Naruszewicz)
teatr publiczny
Szkoła Rycerska- czyli Korpus Kadetów; Kom. Książę Adam Czartoryski
Obiady Czwartkowe (organizowane przez Stanisława Augusta)
"Zabawy Przyjemne i Pożyteczne"
Komisja Edukacji Narodowej
Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych

"Bajki" Ignacy Krasicki
moralistyka, filozofia, klasycyzm; gatunek literatury dydaktycznej; (Jagnię i wilcy, Malarze, szczur i kot, Ptaszki w klatce, Filozof, Groch przy drodze, Dewotka, Kruk i lis,); świat jest okrutny, dominuje w nim zło i przemoc
"Do króla" (satyra); Krasicki; Persyflaż,
"Świat zepsuty" - krytyka pod adresem szlachty, brak ludzi prawych, ludzi honoru; motyw ojczyzny jako tonącego okrętu,
"Pijaństwo" forma dialogu, skutki nadużywania alkoholu,
"Monachomachia" (poemat heroikomiczny);
PUBLICYSTYKA DOBY SEJMU CZTEROLETNIEGO
"Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego" Stanisław Staszic
"Przestrogi dla Polski" S. Staszic
"Anonima listów kilka" Hugo Kołłątaj
"Katechizm o tajemnicach rządu polskiego..." Franciszek Salezy Jezierski
"Powrót posła" Julian Ursyn Niemcewicz; (komedia polityczna, obyczajowa); ziemiański dworek miniaturą sali sejmowej, odzwierciedlenie stosunków wówczas panujących; Podział na stronnictwa: patriotyczne: Podkomorzy, Podkomorzyna, Walery, Teresa,I konserwatywne: Starosta Gadulski, Starościna, Szarmancki.
"Do Justyny" (Tęskność na wiosnę); (poezja sentymentalna);tematem miłość, Kontrast między budzącą się do życia przyrodą a sytuacją pl, nieczułość Justyny.
"Laura i Filon" Karpiński; miłosna schadzka pod Jaworem, oczekiwanie na ukochanego, odczucie zdrady, miłość wystawiona na próbę,

ROMANTYZM
Filozofia:
METAFIZYKA , MISTYCYZM, IRRACJONALIZM,
Odrzucenie konwencji klasycyzmu
"Król Olszyn" Johan Wolgang Goethe;
"Cierpienia młodego Wertera" Goethe; "Było by złe, gdyby ktoś nie miał w swym życiu okresu, kiedy mu się wydaje, że werter został napisany tylko dla niego"; miłość co Lotty; Werter i Albert- ludzie honory, żyją w sposób moralny, WELTSMERZ- ból istnienia, niezgoda na świat, WERTERYZM- postrzeganie świata przez pryzmat marzeń, przeżywanie miłości;
"Faust" Goethe; synteza kultur (mitologia grecka, germańska, demonologia, alchemia, magia, nowożytna filozofia przyrody człowieka, przyrody, państwa), synteza tradycji lit. (teatr antyczny, dramat szekspirowski, niemiecki barok, poezja rom.); motyw kuszenia, dążenia do poznania i zgłębienia istoty świata i wszystkich prawd nim rządzących.
"Giaur" Byron (powieść poetycka); Bohater typu BYRONICZNEGO- targany namiętnościami, wielka miłość prowadzi do zbrodni, buntownik, mściciel. "Umrę nie znając co kochać raz drugi",
ADAM MICKIEWICZ
1818-20 okres filomacki (wiersze filomackie)
1821-24 kowieński (liryka uczucia)
1825-28 odeski (sonety)
1829-32 rzymsko- drezdeński (Reduta Ordona,...)
do 1839 milczenie
1839-40 liryki Lozańskie
"Pieśń filaretów"; echa horacjańskie, "carpe diem", "Mierz siłę na zamiary, nie zamiar podług sił"; ideał jedności, młodzieńczy zapał
"Do M*** " adresatką młodzieńcza miłość- Maryla Wereszczakówna "Precz z moich oczu.."; miłość jako komunia dusz
"Niepewność" pytanie o uczucie, pl. targany emocjami, poszukiwanie sensu uczuć,
"Oda do młodości"; manifest romantyczny, apoteoza młodości, siły na miarę boskiej kreacji, młodość i miłość to ideały, walka o nowy świat, solidarność, pochwała zapału, siły, ŚWIAT DUCHA
"Ballady i romanse" ("Lilie", "Świteź", 'Świtezianka")
• "Romantyczność" utwór programowy, "Miej serce i patrzaj w serce", "Czucie i wiara silniej mówi do mnie niż mędrca szkiełko i oko"; dualność świata,
"Dziady cz. II" ludowość, inspiracją obrzęd ludowy,
"Sonety krymskie" (poemat podróżniczy); cykl 18 utworów
• "Stepy akermańskie"
• "Burza"- samotnik nie obawiający się Boga,
• "Bakczysaraj"- orientalizm, "RUINA", trwałość przyrody wobec niszczącego upływu czasu
• "Czatyrdach"- góra na Krymie, sięganie do nieba gwarantuje kontakt z Bogiem, Czatyrdach to tłumacz, pośrednik w kontakcie z Bogiem
• "Pielgrzym"- kontrast krymskiej przyrody, krainy piękna i dostatku z ojczystym krajobrazem, Litwa droższa sercu, kraina wolności i miłości
• "Ajudah"- skała o którą rozbijają się fale pozostawiając skarby morza; pomnik poetycki, nieśmiertelność poety przez poezję.
"Konrad Wallenrod" cel uświęca środki, doktryna dwuznaczna etycznie, rola poezji i poety (Halban);
WALENODYZM- postawa oznaczająca się koniecznością walki podstępem w imię racji patriotycznych; przybranie maski, zasztfrowanie, postawa dwulicowa.
"Dziady cz. IV"- Pustelnik Gustaw, widmo, duch samobójcy, nieszczęśliwa miłość, kochankowie rozdzieleni światem konwenansów; 3 godziny: miłości, rozpaczy, przestrogi (starcie romantycznych i oświeceniowych poglądów)-bohater werterowski
"Reduta Ordona" i "Śmierć pułkownika" to heroizacja postaci, historyczna mistyfikacja, zmiana faktów historycznych,
imperatyw walki, patriotyzm typu straceńczego.
"Dziady cz. III" proces Filomatów i Filaretów, poświęcony bojownikom o wolność, MARTYROLOGIA młodzieży polskiej (cierpienie, męczeństwo); IDEA PROMETEIZMU- "Wielka Improwizacja", miłość Konrada do człowieka, bunt przeciw złu, i Bogu, KONCEPCJA MESJANISTYCZNA "Widzenie ks. Piotra", Polska ma do spełnienia misję równą misji Mesjasza, wizja nadejścia tajemniczego męża 40 i 4 (f. terapeutyczna, koi skołatane serce, rodzi nadzieję). Rola poezji i poety (podpowiada koncepcje narodowowyzwoleńcze, duchowy przywódca,
Obraz społeczeństwa polskiego: salon warszawski- "Nasz naród jak lawa, zwierzchu zimna i twarda, sucha i plugawa. Lecz wewnętrznego ognia sto lat nie wyziębi; Plwajmy na tę skorupę i zstąpmy do głębi". Tylko młodzi to patrioci w nich nadzieja.
"Pan Tadeusz" (epopeja), przyczyny powstania: chęć oderwania się od intryg i waśni na emigracji w Paryżu, cierpienia związane z upadkiem powstania, utrwalenie obyczajów życia wiejskiego, przywołanie piękna przyrody;
-zwyczaje i obyczaje szlacheckie
-historia zamku
-obraz Soplicowa (+ Soplicowo a historia)
-losy Jacka Soplicy
EWOLUCJA BOHATERA ROMANTYCZNEGO
Bohater ludowy (Ballady.., Romantyczność, Dziady II)
Romantyczny kochanek (Dziady IV, Konrad Wallenrod, Pan Tadeusz- Spolica)
Bojownik o sprawę narodową (Konrad Wallenrod, Dziady III, Pan Tadeusz)
"Liryki lozańskie" :
• "Nad wodą wielką i czystą"
• "Polały się łzy"
• "Gdy tu mój trup", "Snuć miłość"
"Skład zasad" wizja republikańsko- demokratycznej Polski; przewidywany przyszły ustrój państwa
JULIUSZ SŁOWACKI
"Kordian"; polemika z Mickiewiczem, trzy koncepcje poezji: mesjanistyczna, tyrtejska i narodowa urna.
"Przygotowanie"- kreacja przyszłych dygnitarzy, krytyka;
Dzieje Kordiana- rozwój duchowy, dojrzewanie bohatera
Teoria WINKELRIEDYZMU "Monolog na Mont Blanc"- "Polska Winkelriedem narodów!", koncepcja przeciwna mickiewiczowskiej, idea czynu i aktywizmu.
"Rozłączenie" motywy osobiste w wierszu, tęsknota za matką,
"Smutno mi, Boże", pielgrzym, wygnaniec, tułacz, emigrant, nastrój smutku, bociany- symbol ojczyzny.
"Grób Agamemnona", poszukiwanie przyczyn upadku, poeta nie ma czego opiewać, "To los mój -nieme mieć harfy i słuchaczów głuchych, albo umarłych"; sąd nad narodem w kontekście dwóch bitew: Termopile i Cheronea
"Testament mój" nie porzucać nadziei, nie poddawać się, imperatyw walki,
"Beniowski" (poemat dygresyjny- fabuła pretekstem do refleksji, uwag); rozprawa z Mickiewiczem: Język jest elastyczny "Chodzi mi o to, aby język giętki powiedział wszystko, co pomyśli głowa", Mickiewicz mówił: "Język kłamie głosowi, a głos myślom kłamie".
"Nie- Boska komedia" Zygnunt Krasiński; Hrabia Henryk podąża za widmem kochanki, rozdźwięk pomiędzy ideałami poezji a szarością życia rodzinnego, poezja źródłem nieszczęść; Charakterystyka obozu rewolucjonistów i obrońców starego porządku. Rewolucjoniści choć fiz. zwyciężyli to przegrali, bo śmiercią i zniszczeniem nie można stworzyć żadnej trwałej wartości.
"Moja piosnka II" C.K. Norwid; "Tęskno mi, Panie" Norwid tęskni za walorami moralnymi
"Moja piosnka I" C.K Norwid; "czarna nić",
"Bema pamięci żałobny- rapsod" Norwid; stylizacja utworu (gatunek, rytm, obraz, w warstwie językowej)
przyszłość wyrasta z przeszłości, z dziedzictwa po Bemie, pamięć o Bemie,
"Do obywatela Johna Brown"- tragiczna egzekucja zwolennika zniesienia niewolnictwa,
"W Weronie" aluzja literacka, polemika między wyższością uczucia nad rozumem.
"Fortepian Szopena" muzyka artysty to "doskonałe wypełnienie", Zebrane dziedzictwo kulturowe, fortepian- symbol idealnej sztuki, prawdziwe dzieło skazane jest na odrzucenie- ironia losu artysty "Ideał sięgnął bruku".
"Śluby panieńskie" (Nienawiść mężczyzn, Magnetyzm serca) Aleksander Fredro (komedia intrygi);
Gustaw i Albin, Aniela i Klara

POZYTYWIZM
Filozofia epoki:
• August Comte- pozytywny to realny, użyteczny (służący konkretnym działaniom), względny
• Herbert Spencer- EWOLUCJONIZM
ORGANICYZM , PRACA ORGANICZNA (praca u podstaw)
• Hipolit Taine- DETERMINIZM
• John Stewart Mill- UTYLITARYZM
SCJENTYZM- potrzeba nauki, kult wiedzy
-praktycyzm, -monizm przyrodniczy,
-agnostycyzm- istnieją zjawiska nie poddające się analizie rozumowej, świat jest niepoznawalny
-realizm- ukazywanie prawdziwej rzeczywistości, prawdy o człowieku
"Daremne żale" Adam Asnyk; rozmowa dwóch pokoleń, rom. to "przeżyte kształty", epoka ta już przeminęła, bezpowrotnie odeszła, "Trzeba z żywymi naprzód iść, po życie sięgać nowe", " Świat pójdzie swoją drogą"
"Do młodych" Adam Asnyk; "Każda epoka ma swe własne cele", przemienność epok, szacunek dla tradycji, scientyzm, próba znalezienia kompromisu w sporze starych i młodych,
"Sonet XIII" (Nad głębiami)- refleksja nad tradycją, nakaz czerpania z tradycji,
"Sonet XXII", rozwój, postęp wymaga ofiar, postawa aktywizmu
NOWELISTYKA
Eliza Orzeszkowa
"Dobra pani"- problem fałszywie pojętej filantropii , problematyka moralna
"Tadeusz"- ciężkie warunki pracy chłopa, dzieci bez opieki, Wieś ludzi skrzywdzonych, Problematyka dziecięca
"A...B...C..."- czasy zaborów, Joanna Lipska uczy dzieci czytać, skarga, sąd, pomoc brata
"Gloria victis"- leśna przyroda opowiada historię zbiorowej mogiły, apologia (zachwyt) nad powstaniem, problematyka patriotyczna
Maria Konopnicka
"Miłosierdzie gminy"- licytacja ludźmi, człowiek jako towar, moralny problem ludzi starych, (zaprzęgnięty obok psa do wozu mleczarza), problematyka moralna
"Mendel Gdański"- Żyd mieszkaniec Warszawy, przejawy antysemityzmu wobec syna, pochód tłumu skierowany przeciw żydom, syn raniony kamieniem, obrona studenta (wyglądał jak piękny Apollo), problem nietolerancji
"Nasza szkapa"- bieda na wsi, wyprzedaż sprzętów, znieczulenie dzieci na śmierć matki, radość z pogrzebu, gdzie spotykają ukochaną szkapę, Wieś ludzi skrzywdzonych
"Dym"- praca w fabryce, ciężkie warunki, oszczędzanie na bezpieczeństwie, wybuch, problematyka cywilizacji wielkoprzemysłowej
Henryk Sienkiewicz:
"Szkice węglem"- bohaterem chłop Rzepa. Podpisanie aktu (brak jego mocy prawnej) zgody na służbę wojskową. Żerowanie na ciemnocie chłopskiej, niewiedzy i nieświadomości, analfabetyzm, naiwność, pokora, uległość, Tragiczne zakończenie: Rzepowa przekupuje ciałem Zołzikiewicza, Rzepa po powrocie zabija ją siekierą.
"Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela" bohaterem Michaś; uczeń przeciętnie zdolny, trudności z nauką w języku niemieckim, pracowitość chłopca, nauka ponad siły, traci zdrowie i siły, uczy się dla matki, którą b. kocha. Tragiczny los polskiego dziecka w szkole pod zaborami. Zapalenie mózgu i śmierć.
"Janko Muzykant"- na wsi są ludzie twórczy, zdolni do wielkich uczuć, potencjał twórczy nie jest wykorzystany, okrucieństwo sądów, Problematyka dziecięca
"Sachem"- amerykańskie miasto, cyrk, niemieccy osadnicy zbudowali miasto na zgliszczach indiańskiej osady; Sachem to ostatni z plemienia, problem wynarodowienia Indian, z tragicznej przeszłości zrobiono widowisko, ludzkie poniżenie
fatalny poziom szkolnictwa na wsiach, stosowanie kar cielesnych,
"Latarnik"-
Bolesław Prus:
"Omyłka" niesłuszne oskarżenie rzucone pod adresem starca z chaty "szpieg"; sceptycyzm wobec zrywu narodowego, brak wiary w pomoc Francji, krytyka pseudo patriotyzmu, tchórzostwa, bezmyślności w wydawaniu wyroków
"Powracająca fala"- wyzysk robotników, cel: spłata prywatnego długu, zaciągniętego przez syna, zapłata za moralną krzywdę, jaką komuś wyrządzimy powróci do nas, wyzysk ludzi biednych
"Antek"-
"Kamizelka" losy starszych ludzi, obustronny szacunek, miłość, ucieczka do niewinnego podstępu w imię miłości, o miłości świadczą czyny, miłość, cierpliwość, wytrwałość; Kamizelka to rekwizyt, symbol miłości dwojga ludzi,
"Katarynka"- pan Tomasz nie znosi kataryniarzy, widok radości niewidomej dziewczynki zmienia go, rodzi się w nim współczucie dla dziecka, Katarynka to symbol jedyna radość dziewczynki,

"Lalka" Bolesław Prus (powieść o straconych złudzeniach) wielowątkowość,
- obraz społeczeństwa polskiego (arystokracja, mieszczaństwo) krytyczne spojrzenie, brak płaszczyzny porozumienia, arystokracja- ma środki, ale brak woli i chęci, mieszczaństwo- aktywność, lecz brak środków.
- Dzieje Wokulskiego (miłość motorem działania), stopienie dwóch osobowości,
- trzy pokolenia polskich idealistów
"Wolny najmita" Maria Konopnicka; ironia w słowie wolny- pozbawiony domu, dziecka ojczyzny; świat krzywdy i niesprawiedliwości, litość i współczucie
"A jak poszedł król na wojnę..." M. Konopnicka; kontrast: los króla a los chłopa, chłop traktowany w sposób instrumentalny, wykorzystywany i eksploatowany, sprzymierzeńcem niedoli chłopa jest opłakująca przyroda
"A kto ciebie będzie złotem" M. Konopnicka, ubóstwo i krzywda, nędza wsi i niedola, nadzieja na nadejście wolności
"Rota" M. Konopnicka (nurt patriotyczny); rota- przysięga; przeciw akcji germanizacyjnej, elementy przysięgi: wierność ojczyźnie, ziemi, mowy, deklaracja walki o wolność.
"Nad Niemnem" (I tytuł- Mezalians) Eliza Orzeszkowa (powieść, epopeja szlachecko-ziemiańska); Biblia polskiego pozytywizmu, emancypacja kobiet, praca u podstaw, Justyna Orzelska + Jan Bohatyrowicz
- dwie mogiły w powieści: mogiła Jana i Cecylii, pozytywistyczny etos pracy, (miłość z przeszkodami), PRACA to nadrzędna wartość, nadaje sens życiu, dzięki pracy można osiągnąć szczęście, dobrobyt i dostatek, praca uszlachetnia
- mogiła współczesna, powstańcza (przedstawiciele szlachty i zaścianka i czterdziestu innych- m.in. Andrzej Korczyński i Jerzy Bohatyrowicz)
- opozycyjność sacrum i profanum (tu i teraz)
"Trylogia" Henryk Sienkiewicz- (powieść historyczna), ku pokrzepieniu serc, kompensacyjny mit wielkości narodowej:
"Ogniem i mieczem"- Skrzetuski i Helena, powstanie chmielnickiego- powstanie kozackie,
"Potop"- Kmicic i Oleńka Billewiczówna, najazd szwedzki
"Pan Wołodyjowski"- Wołodyjowski i Basia, wojna z Turkami
"Potop"
- wydarzenia wojenne, skupienie uwagi przede wszystkim na walkach zakończonych zwycięstwem
- obraz społeczeństwa polskiego: prywata, przechodzenie na szwedzką stronę, zdrada (!) Janusz Radziwiłł, Krzysztof Opaliński
- dzieje Kmicica
- Kmicic a Jacek Soplica

MŁODA POLSKA (1890-1918)

Termin: Artur Górski cykl: "Młoda Polska"
DEKADENTYZM (schyłek) "fin de siècle"- koniec wieku,
MODERNIZM- nowatorstwo,
IMPRESJONIZM- przedstawianie przelotnych, subiektywnych wrażeń artysty,
NEOROMANTYZM (neoidealizm)- kier. wykazujący pewne podobieństwo z romantyzmem, zwłaszcza indywidualizmu
SYMBOLIZM- posługiwanie się symbolami, ukrycie głębszego sensu
EKSPRESJONIZM- przedstawianie subiektywnych przeżyć,
KATASTROFIZM
ESTETYZM- "sztuka dla sztuki" walory estetyczne dzieła
Filozofia:
Artur Schopenhauer- myśliciel doby romantyzmu "O wolności woli ludzkiej", "Świat jako wola i wyobrażenie", pesymizm, życie ludzkie to bezsens, pozbawione celu, istotą życia jest cierpienie, odczuwanie "bólu istnienia". Sposoby łagodzenia to: 1) ucieczka w sferę sztuki, fil, religii (nie daje jednak szczęścia), 2) wyzbycie się wszelkich potrzeb i żądz, 3) współczucie dla innych, bardziej cierpiących
Fryderyk Nietze- "Tako rzecze Zaratustra", "Poza dobrem i złem"; krytyka współczesnej kultury i cywilizacji; odrzucenie morm, zasad, ideał nadczłowieka
Henryk Bergson- "Ewolucja twórcza"; negacja wszelkich teorii pozytywistycznych, rozwój świata dzięki "elane vital"(siła życiowa), poznanie świata przez intuicję
Karol Marks- "Manifest komunistyczny"; sytuację społeczną organizuje klasa, w rękach której są środki produkcji
Europejscy "poeci wyklęci"- wypowiadali prowokacyjne prawdy o podłości i zwierzęcości ludzkiej natury; drwili z wartości społecznych i religijnych, wielbili erotykę perwersyjną, zestawiali obrazt piękna i brzydoty, bezsens istnienia, masochistyczne nurzanie się w grzechu
"Padlina"- Charles Baudelare, prowokacja!!!, szok estetyczny, turpizm, bolesne odczucie bezsensu istnienia, obsesja śmierci, trwałą wartością jest twórczość i miłość.
"Spleen II" przygnębienie, chandra, znudzenie rzeczywistością, - stan duszy,
"Statek pijany" Arthur Rimbaud; motyw wolności, całkowite wyzwolenie, zerwanie z normami, "błotnista kałuża"- symbol przyziemności, tęsknota do świata uporządkowanych norm społ i obyczajowych, pijany czuje się wolny, wyzwolony
Kazimierz Przerwa Tetmajer
"Koniec wieku XIX"; dialog z człowiekiem końca XIX wieku, próba znalezienia właściwej postawy wobec życia, antywartości i wartości zawodzą (Arthur Schopenhauer), bezradność wobec zła
"Z zamyśleń"; motyw lotu duszy, analiza "nagiej duszy", złamanej, obarczonej smutkiem i zniechęceniem, myśl zdominowana przez katastrofę
"Nie wierzę w nic"; utrata wiary i nadziei, wyrzeczenie się aktywności- bierność, marzenie o NIRWANIE, niebycie
"Hymn do nirwany"; pieśń na cześć nirwany, pragnienie ucieczki od życia, cierpienia
"Evviva l'arte!"- niech żyje sztuka; manifest intelektualnej wyższości poety nad zwykłym tłumem, poeta żyje sztuką, (Schopenhauer), sztuka pozwala uwolnić się od życiowych problemów
"Melodia mgieł nocnych"- (Nad Czarnym Stawem Gąsienicowym); motywy tatrzańskie; mgły w ruchu, oddanie ulotnych zjawisk i wrażeń, akustyczne zjawiska, (IMPRESJONIZM); synestezja ruchu, światła, woni;
"Na Anioł Pański" - dźwięk dzwonów skłania do refleksji, zadumy, "osmętnica"- wywołuje smutek, motyw przemijania
Jan Kasprowicz - poeta awansu, syn analfabety, ogromnym wysiłkiem i drogą wyrzeczeń wyszedł ze społecznych nizin
• Poezja tendencyjna, społeczna - "Sonety z chałupy": (spojrzenie na krzywdę od wewnątrz)
"Sonet I" - rola prologu, obraz ubogiej, nędznej wsi, technika REALISTYCZNA (przedstawianie ubóstwa zgodnie z realiami w sposób bezpośredni) , NATURALISTYCZNA (sięganie po drastyczne szczegóły), solidaryzowanie się p.l.
"Sonet V" - los ubogiej, samotnej kobiety, wędrującej w poszukiwaniu pracy na spłatę długu, kresem cierpienia śmierć
"Sonet XXXIX" - echa pracy u podstaw, szerzenia oświaty, opis losu chłopskiego syna, który chce się uczyć, lecz musi pokonać wiele barier: trudne warunki życia, głód, a jednak ogromna chęć nauki, finałem śmierć chłopca.
• Przełom modernistyczny (impresjonizm, symbolizm i dekadentyzm, katastrofizm, ekspresjonizm)
"Krzak dzikiej róży w ciemnych smreczynach" - symbolika utworu, zachwyt nad tatrzańską przyrodą, operowanie kolorem, światłem, efekty ruchowe, zabieg synestezji, kontrast róży tętniącej życiem ze spróchniałą Limbą- symbole życia i śmierci
"Dies irae" (hymn z cyklu "Ginącemu światu")- manifestacja katastrofizmu; [ OSWALD SPENGLER -teoria rozwoju kultury i cywilizacji wg 3 etapów: młodość, dojrzałość, schyłek ]. Praźródła: antyk, Biblia, Mitologia. Apokaliptyczne wizje końca świata, naturalistyczne i turpistyczne obrazy, obraz okrutnego i gniewnego Boga, bunt wobec Boga- prometeizm, który obarcza człowieka grzechem i gubi. [TEODYCEA- próba wyjaśnienia istnienia zła, uwalnianie Boba od zarzutów]
• Wewnętrzne uspokojenie, z buntownika w czł. wyznającego fil. FRANCISZKANIZMU - "Z księgi ubogich". Adresowana do ludzi prostych i ubogich
"Rzadko na moich wargach..." Kasprowicz; krytyka zewnętrznych przejawów miłości do ojczyzny, prawdziwa nie wyraża się słowami, lecz czynami, treścią życia (zgodnie z naturą, praca), jest ukryta głęboko w sercu.
"Kowal" - Leopold Staff; sfera symbolu "Każdy jest kowalem własnego losu", trud i wysiłek nad kształtowaniem własnej osobowości, wykuwane jest serce; walka ze słabościami, wiara w siłę, moc i potęgę człowieka, twórcze zdolności, obronę przed złem
"Sonet szalony" - Staff; pochwała życia bez smutku, radość z życia (euforia), poddanie się nastrojowi chwili
"Przedśpiew" - Staff; motywy franciszkańskie; człowiek doświadczony życiem i cierpieniem "Żyłem i z rzeczy ludzkich nic nie jest mi obce"; FILOZOFIA EKLEKTYCZNA- łącząca różne: stoicyzm, humanizm, franciszkanizm, echa czarnoleskie
"Deszcz jesienny"- Staff; nastrój melancholii smutku, zadumy, por. obraz przyrody
"WESELE" Stanisław Wyspiański;
-geneza utworu (wydarzenia z 1900- ślub Lucjana Rydla z Jadwigą Mikołajczykówną)
-postaci z "Wesela"
-charakterystyka społeczeństwa polskiego (inteligencja i chłopi; miniatura społeczeństwa, narodowa szopka) rozbrat
-symbolika widm:
- Chochoł
- Widmo (zmarły narzeczony) -Marusia
- Stańczyk (królewski błazen Zygmunta Starego)- Dziennikarz
- Rycerz (Zawisza Czarny)- Poeta
- Hetman (Fr. Ks. Branicki)- Pan Młody
- Upiór (Jakub Szela)- Dziad
- Wernyhora (na pół legendarny kozak wróżbita)- Gospodarz
-rola symbolu
"Moralność pani Dulskiej (tragifarsa Kołtuńska)"- Gabriela Zapolska; krytyka i wytknięcie filisterstwa i kołtunerii, zdemaskowanie obłudy, zasada "czwartej ściany"
-charakterystyka pani Dulskiej (+życiowa dewiza)
"Chłopi" Władysław Stanisław Reymont; uniwersalizm czasu, święty czas i przestrzeń, rytm życia wyznacza przyroda, zegar biologiczny, kalendarz liturgiczny świąt kościelnych; język- kompilacja; hierarchia chłopskiej społeczności, ze względu na ilość posiadanych morgów, najwyższą wartością ziemia; obrzędy i zwyczaje.
"Opowiadania" Stefan Żeromski:
"Rozdzióbią nas kruki i wrony"- stosunki społeczne, bieda i odczłowieczenie chłopa, zbezczeszczenie zwłok powstańca- stosunek chłopa do powstania, obojętność wobec powstania i powstańców
"Zmierzch"- trud pracy, eksploatowanie chłopa, zohydzenie pracy, praca upadla, odczłowiecza, pozbawia ludzkiej godności
"Zapomnienie"- Wicek Obala kradnie deski na trumnę dla syna, brutalnie pobity, ukazanie okrucieństwa człowieka, bezsilność wroniej matki = bezsilność człowieka wobec zła
"Siłaczka"- Stasia Bozowska- altruizm, "idee fix", prometeizm; Paweł Obarecki zdrada ideałów, kapitulacja bohatera
"Doktor Piotr" problemy moralne, tragizm decyzji Piotra
"Ludzie bezdomni" Stefan Żeromski; doktor Judym,
























XX lecie

Behewioryzm, psychoanaliza, FUTURYZM, AWANGARDA, kreacjonizm, surrealizm, dadaizm, formizm, kubizm
Filozofia:
Henri Bergson, filozofia egzystencjalna,
Jaqn Lechoń "Herostrates" "A wosną niechaj wiosnę, nie Polskę zobaczę",
GRUPY POETYCKIE:
sytuacyjna programowa
SKAMANDER FUTURYŚCI i AWANGARDA KRAKOWSKA
Tuwim, Wierzyński,
Iwaszkiewicz
Słonimski, Lechoń


"Przedwiośnie" Stefan Żeromski -Cezary Baryka; 3 drogi do niepodległego państwa; obraz rzeczywistości polskiej-
kontrasty,
poezja Bolesława Jeśmiana- jej fantastyczne i baśniowe korzenie
"W malinowym chruśniaku"
"Urszula Kochanowska"
"Topielec"
"Dusiołek"
Leopold Staff- triumf klasyki
"Wysokie drzewa"
"Ars poetica"
"Granica" Zofia Nałkowska- kariera ponad wsztstko
"Noce i dnie" Maria Dąbrowska (saga rodzinna Niechciców),
"Ferdydurke" Witold Gombrowicz;
"Sklepy cynamonowe" Bruno Schulz


WSPÓŁCZESNOŚĆ

Władysław Broniewski- bart rewolucji:
"Bagnet na broń"- w przeczuciu

POEZJA

"Medaliony" Zofia Nałkowska- opowiadania, szkice obozowe
• "Profesor Spanner"- Instytut Anatomiczny w Gdańsku
• "Dno"- kobiecy obóz w Ravensbrück
• "Kobieta cmentarna"- likwidacja warszawskiego getta żydowskiego
• "Przy torze kolejowym",
• "Dwojra Zielona"- losy Żydówki, Majdanek , praca w fabryce w Skarżysku-Kam.
• "Wiza"-
• "Człowiek jest mocny"- obóz w Chełmnie
• "Dorośli i dzieci w Oświęcimiu"- podsumowanie.

"Opowiadania" Tadeusza Borowskiego;
opowiadania oświęcimskie, człowiek zlagrowany

"Zdążyć przed Panem Bogiem"- wybór sposobu umierania, Powstanie w getcie w Warszawie, Edelman,
"Inny świat" Grudziński- rosyjskie łagry,
"Dżuma" Albert Camus

Zbigniew Herbert
"Przesłanie pana Cogito"
"Apollo i Marsjasz"
"Pan Cogito a pop"









.doc   epoki w skrócie.doc (Rozmiar: 110.5 KB / Pobrań: 103)
Odpowiedz

[-]
Szybka odpowiedź

Disable AutoMedia embedding for this link.   MP3 Playlist

Weryfikacja przeciw botom
Zaznacz pole wyboru znajdujące się poniżej. Ten proces pozwala chronić forum przed botami spamującymi.

Podobne wątki
Wątek: Autor Odpowiedzi: Wyświetleń: Ostatni post
  Kierunki artystyczne i nastroje epoki w literaturze Młodej Polski. XxX 0 638 10-29-2010, 09:15
Ostatni post: XxX
  Trwałe wartości epoki staropollskiej brunet 0 579 10-17-2010, 10:26
Ostatni post: brunet
  Dziedzictwo epoki starożytnej brunet 0 714 09-27-2010, 11:01
Ostatni post: brunet
  Antyk-charakterystyka epoki,twórcy brunet 0 720 09-27-2010, 10:51
Ostatni post: brunet
  ANTYK - ogólna charakterystyka epoki brunet 0 547 09-27-2010, 10:49
Ostatni post: brunet

Użytkownicy przeglądający ten wątek:

1 gości